จากใบสู่หัว: ระบบการเคลื่อนย้ายคาร์โบไฮเดรตที่กำหนดผลผลิตมันสำปะหลัง

บทคัดย่อ
ผลผลิตมันสำปะหลังถูกกำหนดโดยประสิทธิภาพของระบบสรีรวิทยาที่เชื่อมโยงการสังเคราะห์แสงในใบ (source) การลำเลียงคาร์โบไฮเดรตผ่านท่อลำเลียงอาหาร (flow) และการสะสมแป้งในหัว (sink) มากกว่าปริมาณธาตุอาหารที่ให้เพียงอย่างเดียว บทความนี้อธิบายกลไกเชิงระบบของการเคลื่อนย้ายน้ำตาลและบทบาทของโพแทสเซียม (K) ต่อการขยายหัวและการสะสมแป้ง ร่วมกับแมกนีเซียม (Mg) และสังกะสี (Zn) ที่สนับสนุนกระบวนการสังเคราะห์แสงและการทำงานของเอนไซม์ เพื่อเสนอแนวทางการจัดการโภชนาการมันสำปะหลังอย่างบูรณาการตามช่วงพัฒนาการของพืช

บทนำ
หัวมันสำปะหลังเป็นอวัยวะสะสมอาหาร ไม่ใช่อวัยวะสร้างอาหาร ดังนั้น น้ำหนักหัวและเปอร์เซ็นต์แป้งจึงขึ้นกับความสามารถของระบบ “จากใบสู่หัว” หากใบผลิตคาร์โบไฮเดรตได้ดี แต่การลำเลียงติดขัด หรือกระบวนการสะสมแป้งไม่มีประสิทธิภาพ ผลผลิตจะไม่สะท้อนศักยภาพที่แท้จริงของพืช
การมองมันสำปะหลังแบบ System Thinking จึงต้องวิเคราะห์ทั้งระบบ ไม่แยกพิจารณาเฉพาะปริมาณปุ๋ยที่ใส่

วิเคราะห์เชิงระบบ: Source–Flow–Sink

1) Source – ใบ: ฐานพลังงานของระบบ
การสังเคราะห์แสงเปลี่ยนพลังงานแสงเป็นคาร์โบไฮเดรต โดยมี Mg เป็นองค์ประกอบสำคัญของคลอโรฟิลล์ และ Zn เกี่ยวข้องกับเอนไซม์และการควบคุมการเจริญเติบโต หากใบเสื่อมเร็ว ศักยภาพการผลิตน้ำตาลจะลดลง ส่งผลต่อทั้งระบบ

2) Flow – การลำเลียง: กลไกขับเคลื่อน
น้ำตาลถูกลำเลียงผ่าน phloem อาศัยแรงดันออสโมติกและความสมดุลน้ำภายในเซลล์ ซึ่งโพแทสเซียมมีบทบาทสำคัญในการ
ควบคุมการเปิด–ปิดปากใบ
รักษาแรงดันเต่งของเซลล์
เพิ่มประสิทธิภาพการเคลื่อนย้ายน้ำตาล
การขาด K ทำให้ระบบลำเลียงด้อยประสิทธิภาพ แม้ใบยังคงสังเคราะห์แสงได้

3) Sink – หัวมัน: จุดสะสมแป้ง
หัวมันทำหน้าที่เปลี่ยนน้ำตาลเป็นแป้งผ่านกระบวนการเอนไซม์ การขยายขนาดหัวต้องอาศัยแรงดันเซลล์และพลังงานที่เพียงพอ หากการลำเลียงต่อเนื่องและสมดุล การสะสมแป้งจะเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ

จุดเปลี่ยนสำคัญของระบบ: หลัง 90 วัน
ช่วงแรกปลูก–ประมาณ 90 วัน พืชเน้นสร้างทรงพุ่มและระบบใบเพื่อเพิ่มศักยภาพการผลิตพลังงาน

หลังจากนั้น ระบบจะเปลี่ยนสู่การสะสมผลผลิต ความต้องการโพแทสเซียมเพิ่มสูงขึ้นเพื่อรองรับการขยายหัวและเพิ่มเปอร์เซ็นต์แป้ง
การปรับสูตรธาตุอาหารให้สอดคล้องกับช่วงพัฒนาการ จึงเป็นกลไกสำคัญในการลดคอขวดของระบบ

สรุปเชิงระบบและแนวทางปฏิบัติ
ผลผลิตมันสำปะหลังคือผลลัพธ์ของความสอดประสานระหว่าง
ใบที่มีประสิทธิภาพ → การลำเลียงที่ราบรื่น → การสะสมแป้งที่สมบูรณ์

ระยะแรกปลูก–90 วัน
เน้นเสริมสร้างระบบใบและต้น เช่น
FK-1 (20-20-20 + Mg + Zn)

ระยะ 90 วันขึ้นไป
เน้นส่งเสริมการขยายหัวและสะสมแป้ง เช่น
FK-3C (5-10-40 + Mg + Zn)

FK-3C อัตราใช้ 25–50 กรัม ต่อน้ำ 20 ลิตร ฉีดพ่นทางใบในช่วงเริ่มลงหัว–ขยายหัว–สะสมแป้ง เพื่อสนับสนุนการทำงานของระบบจากใบสู่หัวอย่างมีประสิทธิภาพ
การเพิ่มผลผลิตจึงไม่ใช่เพียงการเพิ่มปริมาณธาตุอาหาร แต่คือการออกแบบสมดุลของระบบทั้งกระบวนการ

เอกสารอ้างอิง
Taiz, L., Zeiger, E., Møller, I. M., & Murphy, A. (2015). Plant Physiology and Development. Sinauer Associates.
Marschner, P. (2012). Marschner’s Mineral Nutrition of Higher Plants. Academic Press.
Alves, A. A. C. (2002). Cassava botany and physiology. In: Hillocks, R.J., Thresh, J.M., Bellotti, A.C. (Eds.), Cassava: Biology, Production and Utilization. CABI Publishing.
Howeler, R. H. (2014). Sustainable Soil and Crop Management of Cassava in Asia. CIAT Publication.
Cock, J. H. (1985). Cassava: New Potential for a Neglected Crop. Westview Press.

#มันสำปะหลัง #ระบบคิดเชิงระบบ #โภชนาการพืช #โพแทสเซียมสูง #เพิ่มเปอร์เซ็นต์แป้ง #เกษตรวิชาการ #ปุ๋ยทางใบ #FK1 #FK3C #ฟาร์มเกษตร